فرهنگ قرآن، كليد راهيابى به موضوعات و مفاهيم قرآن كريم

پدیدآورسید محسن سادات فخر

نشریهپژوهشهای قرآنی

تاریخ انتشار1388/01/26

منبع مقاله

کلمات کلیدیغيبت‌کننده

share 301 بازدید
فرهنگ قرآن، كليد راهيابى به موضوعات و مفاهيم قرآن كريم

سید محسن سادات فخر
و اَنَّ القرآنَ ظاهرُهُ انيقٌ، و باطنُهُ عميقٌ، لا تفنى عجائبُه، و لاتنقضى غرائبُه، و لاتكشف الظّلمات إلّا به( نهج البلاغه، خطبه ).
قرآن، ظاهرى زيبا و باطنى ژرف دارد. شگفتى‏هاى آن جاويد است و غرايب آن پايانى ندارد و تاريكى‏ها جز با آن زدوده نشوند.
امام علىّ‏بن‏ابى‏طالب‏عليه السلام
معارف بلند و عميق قرآنى، آن چنان گستردگى و ژرفايى دارد كه طبقه‏بندى شايسته آن، فقط در صورت اعمال دقت و به كاربستن ظرافت ممكن است. آثار سامان يافته قرآنى با هدف اطلاع‏رسانى از الفاظ قرآن، با همه تنوع و گستردگى، تا كنون نتوانسته‏اند پاسخى عام و جامع به نياز مسلمانان و قرآن پژوهان بدهند.
بر آوردن اين نياز جز از رهگذر همدلى و هميارى گروهى كاردان و قرآن‏شناس كه فرصت و فراغت لازم را داشته باشند ممكن نيست.
نخست بايد »شيوه و راه« درست را يافت، آن‏گاه بدان راه و روش به فتح عرصه‏هاى گوناگون پرداخت.
اطلاعات و كتاب‏هاى موجود در مراكز علمى گواهند كه تلاش‏هاى تحسين برانگيزى در جنبه‏هاى مختلف علمى، اجتماعى، كلامى، اقتصادى، فلسفى، فقهى، عبادى، اخلاقى، عرفانى، سياسى، تربيتى، حقوقى، ادبى، ذوقى و... صورت تدوين يافته است، امّا همان‏ها گواهى مى‏دهند كه فرهنگى جامع و فراگير كه همه اين اطلاعات را به شيوه علمى گزارش كند صورت تحقق نيافته است. مجموعه حاضر، گامى است بدين سو.
در اين پروژه بزرگ كوشيده‏ايم آموزه‏هاى زلال قرآن را از متن آيات برآوريم و پيش ديدگان علاقه‏مندان به قرآن كريم نهيم.
سنگ نخست اين بناى رفيع را، همّت دولتمردى فرهيخته و دانشمندى آشنا با زمان و مقتضيات آن نهاد. آيت‏اللَّه اكبر هاشمى رفسنجانى - دام عزه - در پس اين انديشه و باور، كه الفاظ و كلمات قرآن تنها علائم معارف قرآن نبوده و بسا معرفت‏ها و حكمت‏هايى كه در قرآن به لفظ بازگو نشده است، طرحى نو درافكند. در اين طرح كاخى سر برآورد كه بسى بلندتر از معجم‏هاى لفظى قرآن است؛ زيرا با بازگفتن و ثبت معارفى كه در قرآن، لفظى براى آن آمده است بسنده نشده و ناگفته‏هاى ديگرى را نيز به تحقيق مى‏گيرد. ايشان از اينكه مأخذ معتبر و فرهنگ آسان‏يابى كه به بهترين شيوه اطلاع رسانى كند، وجود ندارد اظهار تأسف كرده مى‏نويسد:
»گاه اتفاق مى‏افتاد كه براى پى‏بردن به نظر قرآن درباره يك موضوع ناگزير از مطالعه تمامى آن مى‏شدم... متأسف بودم كه چرا امت اسلامى طى قرن‏ها آن‏گونه كه بايد براى اين كتاب.. سرمايه‏گذارى بايسته‏اى نكرده و در طول روزگار طولانى، فرهنگنامه‏اى قرآنى تدوين نشده است تا جويندگان معرفت و حكمت... به آسانى از آن بهره گيرند.(مقدّمه تفسير راهنما، ص 9)
در اين طرح نو شيوه و راهكارهايى به كار گرفته شد كه اولاً متناسب با رويه اطلاع‏رسانى باشد و ثانياً سرعت و آسانى دست‏يابى به اطلاعات در آن لحاظ شده باشد.

طبقه‏بندى اطلاعات

مبناى سامان دهندگان اين مجموعه در ترتيب اطلاعات، موضوع و حروف اول آنها بوده است يعنى اطلاعات براساس الفبايى - موضوعى، طبقه‏بندى گرديده است و در هر موضوع مجموعه اطلاعات مربوط به آن موضوع گردآورى شده است، آن‏گاه هر يك از آنها براساس حروف الفبا رده‏بندى و شماره‏گذارى شده است. اين گونه طبقه‏بندى اطلاعات علاوه بر آنكه مسير اطلاع‏رسانى را هموارتر مى‏كند، به واقع نوعى تفسير موضوعى هر چند به اجمال نيز به شمار مى‏آيد، زيرا مراجعه كننده به هر يك از اين موضوعات، با مجموعه‏اى از اطلاعات همگون و مناسب با آن موضوع مواجه شده و مى‏تواند براساس آنها تحقيق خود را سامان دهد.
شناسايى الفاظ و مدخل‏هايى كه در معنى به يكديگر نزديك‏اند، از ديگر فوايد مهم اين معجم مى‏باشد. در ارجاع و برگرداندن مدخل‏هايى كه فقط در معنى با يكديگر تناسب و تشابه دارند، براى اهل تحقيق بسيار سودمند و مغتنم است؛ زيرا تفاوت‏هاى لفظى، گاه قلم و ذهن محقق را از مراجعه به آيات مناسب با موضوعات تحقيق دور مى‏كند و اين گره تنها در يك معجم معنايى قابل گشودن بود.
بدين‏رو در طبقه‏بندى، به سيستم ارجاعات توجه شده است. در اين سيستم، موضوعات هم‏معنى و مترادف به موضوع برگزيده ارجاع شده است؛ مثل ارجاع موضوع آمرزش به مغفرت و آسايش به رفاه غير از آن ارجاع‏هايى نيز در عنوان‏هاى فرعى صورت گرفته است؛ مثل ارجاع تقواى ابراهيم‏عليه السلام به فضايل ابراهيم‏عليه السلام.

مبانى و اصول

اهل اطلاع و فن مى‏دانند كه تدوين قاموسى با ويژگى‏هايى كه پيش‏تر گفتيم چه اندازه دشوار و در عين حال ظريف است. پديد آورندگان اين پروژه عظيم برآنند كه معجم حاضر:
اولاً؛ با رعايت همه اصول و مبناهاى شناخته شده تدوين گردد.
ثانياً؛ اطلاعات به زبان و فرهنگ روز بازگويى شود.
ثالثاً؛ همه آنچه را كه امكان استفاده آن از قرآن وجود دارد كشف و آشكار شود.
انگيزه و دغدغه‏هاى پيش گفته، نويسندگان مجموعه حاضر را به مراعات مقررات و مبانى پژوهش به گونه‏اى هر چه دقيق‏تر و كامل‏تر دعوت مى‏كرد، از اين‏رو پيش از هر اقدامى نخست رويه و مبانى نظرى تحقيق را به تفصيل بررسى كرده و بر كاغذ آوردند.
از ابتداى كار اين دغدغه ذهن و همت تدوين كنندگان را به خود مشغول كرده بود كه چگونه اثرى مى‏تواند در برگيرنده بيشترين بخش‏ها از معارف قرآن باشد و چگونه مى‏توان استنباطى معتبر و استظهاراتى منطبق با اصول تفسير فراهم آورد و در همان حال سخنى نو و تازه ارائه داد؟ اين همه در حالى است كه سخت از در افتادن در ورطه تفسير به رأى بيم داشتيم. كوشش همگان بر آن بوده است كه از محضر قرآن آنچه شائبه خطا و كژروى در آن نيست، استفاده و ارائه شود و اين را در تأسى به شيوه سلف و تعهد نسبت به اصول و مبانى تفسير ديديم.

مراحل تحقيق و تدوين

پديد آورندگان اين معجم پس از بررسى‏هاى بسيار براى رسيدن به اهداف تعيين شده مراحل زير را به انجام رساندند.
1. گزينش موضوعات اصلى
2. تشكيل پرونده‏هاى علمى
3. پژوهش و تحقيق
4. ارزيابى محتوايى
5. مقابله و تصحيح
6. هماهنگ‏سازى نمايه‏ها و موضوعات فرعى
7. كنترل نهايى
8. ويراستارى.

ويژگى‏هاى پروژه

1. در برداشتن بيش از 3000 موضوع اصلى و هزاران موضوع فرعى
2. دستيابى آسان علاقه‏مندان و محققان به معارف و علوم قرآنى
3. برخوردارى از سيستم ارجاعات در عنوان‏هاى مترادف و مرتبط
4. جامعيت نسبت به فرهنگنامه‏هاى قرآنى پيشين
5. الفبايى - موضوعى بودن عناوين اصلى و فرعى
6. در برداشتن اعلام قرآن.

اهداف پروژه

1. گردآورى و طبقه‏بندى اطلاعات موجود در قرآن براساس مفاهيم با سه مشخصه دقّت، سرعت و آسانى
2. استخراج عناوين علوم اسلامى در زمينه‏هاى اخلاق، اقتصاد، روان‏شناسى و... از قرآن
3. فراهم آوردن بستر مناسب براى تحقيقات نوين و تخصصى در علوم و معارف قرآنى
4. فراهم آوردن زمينه تدوين دائرة المعارف بزرگ قرآن
5. فراهم آوردن زمينه تفسير موضوعى قرآن.

سخن آخر

براى دست اندركاران اين مجموعه مايه بسى مباهات و سرافرازى است كه مجلد نخست آن با استقبال فرهيختگان و قرآن پژوهان مواجه شد و چاپ اول آن در مدتى اندك ناياب گرديد و با توجه به نقدهاى محققان بزرگوار و رهنمودهاى آنان چاپ دوم با اصلاحات و اضافات انجام گرفت و علاوه بر آن مجلدات دوم تا پنجم انتشار يافته و مجلدات بعدى نيز برخى در حال انتشار است و برخى در آينده نزديك عرضه خواهد شد.
اين مجموعه با همه كوشش‏هاى فراوان و دقّت‏هاى بسيار با اينكه آرزوى ديرينه بنيان‏گذار طرح فرهنگ قرآن (آيت اللَّه هاشمى رفسنجانى) را برآورده كرده است، امّا همچنان در مظانّ خطا است، همان گونه كه همه كارهاى بشرى چنين سرنوشتى دارند. چشم آن داريم كه محققان گرامى و پژوهشگران ارجمند با بيان پيشنهادها و راهكارهايى كه مناسب‏تر مى‏دانند ما را يارى رسانند و چنانچه خطايى در آن ديدند ما را رهنمون گردند.
در پايان براى اطلاع بيشتر علاقه‏مندان، به ذكر نمونه‏اى از فهرست يك موضوع بسنده مى‏كنيم.

آرامش
   آثار آرامش
1. ازدياد ايمان
2. اقرار به توحيد
3. حفظ اسرار
4. رضايت از خدا
5. رضايت خدا
6. عنايت خدا
7. مصونيّت از غضب
   آرامش آدم‏عليه السلام
   آرامش ابراهيم‏عليه السلام
   آرامش از آيات خدا
   آرامش اصحاب كهف
   آرامش انفاق‏گران
   آرامش اولياء اللَّه
   آرامش بخشى به ابراهيم‏عليه السلام
   آرامش بخشى به ابوبكر
   آرامش بخشى به داودعليه السلام
   آرامش بخشى به لوطعليه السلام
   آرامش‏بخشى‏به‏مادرموسى‏عليه السلام
   آرامش بخشى به متّقين
   آرامش بخشى به مجاهدان
   آرامش بخشى به محمّدصلى الله عليه وآله
   آرامش بخشى به مريم‏عليهما السلام
   آرامش بخشى به موسى‏عليه السلام
   آرامش بخشى به مؤمنان
   آرامش بخشى به هارون‏عليه السلام
   آرامش به دنيا
   آرامش بهشتيان
   آرامش خانواده
   آرامش‏خانواده‏نوح‏عليه السلام‏رهمين‏مدخل
   آرامش نوح‏عليه السلام
   آرامش در آخرت
   آرامش در سختى
   آرامش در قيامت
   عوامل آرامش در قيامت
1. احترام به نيازمندان
2. استقامت
3. اصلاح
4. انفاق
5. ايمان
6. تسليم
7. تقوا
8. عمل‏صالح‏ر همين مدخل،
عوامل آرامش در قيامت، ايمان
9. نيكوكارى
   آرامش شفيعان
   آرامش شهيدان
   آرامش عمّار ياسر
   آرامش متّقين
   آرامش مجاهدان
   آرامش محسنان
   آرامش محمّدصلى الله عليه وآله
   آرامش مخلصان
   آرامش مصلحان
   آرامش موحّدان
   آرامش موسى‏عليه السلام
   آرامش مؤمنان
   آرامش مهتدين
   آرامش نوح‏عليه السلام
   آرامش هارون‏عليه السلام
   آرامش يونس‏عليه السلام
   اهميّت آرامش ر همين مدخل
   نعمت آرامش
   عوامل آرامش
1. استقامت
2. اقامه نماز
3. انفاق
4. ايمان
5. باران
6. پرداخت زكات
7. تابوت بنى‏اسرائيل
8. تسليم
9. تقوا
10. توكّل
11. خواب
12. دعا
13. دلدارى
14. دوستى با خدا
15. ذكر خدا
16. زمين
17. شب
18. عمل صالح
19. قصّه انبيا
20. مائده آسمانى
21. مسكن
22. مشاهده حقايق
23. ملائكه
24. نزول تدريجى قرآن
25. وعده الهى
26. وفا به عهد
27. هدايت‏پذپرى
28. همسر
   عوامل سلب آرامش
1. آدم‏ربايى
2. احساس خطر
3. افشاى اخبار امنيتى
4. بلا
5. جدايى از فرزند
6. شايعه پراكنى
7. شرك
8. كفر
9. كفران نعمت
   منشأ آرامش
   نعمت آرامش
   شكر نعمت آرامش

مقالات مشابه

نگاهی به چند اثر جدید قرآنی

نام نشریهپژوهش و حوزه

نام نویسندهمحمد علی هاشم زاده

مقایسه دو فرهنگ قرآنی

نام نشریهآینه پژوهش

نام نویسندهمحمد هادی مؤذن جامی

نمايي از «فرهنگ قرآن»

نام نشریهآینه پژوهش

نام نویسندهرضا بابایی

نگاهي به معجم هاي موضوعي قرآن كريم (قسمت دوم)

نام نشریهبینات

نام نویسندهمحمد علی ایازی

نگاهى به كتاب فرهنگ موضوعى تفاسير

نام نشریهمجله مشکوة

نام نویسندهمحمد حسین صادق پور

فهرست موضوعات سياسى در تفاسير قرآن كريم

نام نویسندهابوالفضل شکوهی